معمار آرزوها ; زمان معمار است

اصل داشتن محراب

محراب در واقع جای تجلی و حضور رمزی خداوند و ساکن کردن آن وجود نامتناهی در زمین است. در آیین مسیحیت، ساختمان های کلیسا (در معابد مسیحی قدیم این مسئله بیش‏تر به چشم می‏خورده است). منطقه بازی دارد که جایگاه حضوری رمزی خداوند در تمثال یا پیکره «مسیح مقدس» یا «باکره مقدس به همواره فرزند او» است. در این منطقه باز، که معمولاً نقش محراب مساجد را در سنت اسلامی دارد، زوایای منعطف هندسی با بلندای قابل توجه وجود دارند که بر هر یک نیز نقشی رمزگون از «صلیب مقدس» (توجه داشته باشیم که هندسه کلی معابد مسیحی نیز تقریبا در اساس آن، «صلیب گون» است) یا پیکره های مقدس مذهبی وجود دارد. رو به روی این منطقه باز، جایگاه نیایش «پدر مقدس» یا «روحانی آیین مسیح» است و «سرود خوانان مذهبی» نیز تقریبا بر آستان همین منطقه می‏ایستند. در واقع محراب در سنت مسیحی و سایرسنت‏های دینی،

خلوتگاه پاک و خالص خداوند است و جایی که برای خداوند در نظر گرفته می‏شود. در سنت بودایی و هندی نیز شکل دیگری از محراب وجود دارد. حرم هندی یا بودایی، در واقع غیر از این که محل خلوت با خداست، نوعی مرکزیّت نیز دارد؛ یعنی در آموزه‏های هندی و بودایی، معبد مرکز جهان معنوی نیز حساب می‏شود (اصلی که در سنت اسلامی در بنای کعبه مقدس تجلی یافته است) و نیایشگران در آن عمارت (که شکلی ضرورتا محدود به یک مربع که از تربیع یک دایره ـ که سمبول جهان است ـ به دست آمده دارد) به نیایش پروردگار می‏پردازند و «تأملات» خویش را در آن خلوتگاه انجام می‏دهند.

حرم در سنت اسلامی در قالب «مسجد» ظهور یافته است. مساجد اسلامی که به ادعای برخی، در معماری و امدار شکل اصلی کلیساها و معابد قدیمی زردتشتیان است، محرابی متفاوت دارد. محراب در سنت اسلامی (و به نحو کم رنگ‏تر در سنت مسیحی) محل تجلی نور خداوند است و حضور رمزی او در قالب کلماتی که هم خوانده می‏شود و هم گاه بر دیواره‏های محراب نگاشته می‏شود. افزون بر این شکل محراب در مساجد اسلامی، در واقع نوعی «در» و «ورودگاه» به عالم دیگر است و جایگاه حضور «امام» یا «پیشوا» و خواندن و گفتن آموزه‏های مقدس (در سنت مسیحی، جایگاه خواندن سرود مقدس). برای محراب در سنت اسلامی اصل معماری بنا بسیار مهم است و نشانه‏ای از آموزه‏های مقدس دینی (با اندکی مشابهت در آیین مسیحی). شکل اصلی محراب که شکل «در» است و «ورودگاه»، عمقی دارد و بلندایی «مقصوره» مانند، که در رأس آن به یک نقطه تلاقی می‏رسد. این نقطه تلاقی، یعنی منتهاالیه بالایی محراب، محل ساطع شدن رمزی نور خداوند است. در اطراف آن، در عمق و بیرونه محراب، کلمات مقدس با خطوط خاص نوشته می‏شوند. در سنت اسلامی بر خلاف سنت هند و بودایی و مسیحی، تصویر یا پیکره‏ای مثالی از خداوند یا متعلقات معنوی او در مسجد وجود ندارد. دلیل آن هم این است که اسلام قایل به این اصل است که هیچ تصویر یا پیکره‏ای نمی‏تواند «وحدانیت» و «احدیت» را حتی در نازلترین وجه آن بازتاباند و حضور خداوند تنها در کلمات مقدسی که از خود او به ما رسیده است، می‏تواند تجلی یابد. در واقع هنر خوشنویسی و تذهیب در

سنت اسلامی و در کار ساخت محراب معابد و حتی خود معابد، قرینه هنر «شمایل نگاری» در سنت مسیحی است.

اصل دیگری که در ساخت محراب در سنت اسلامی (و با اندکی تأمل در ساخت مسجد) مورد توجه قرار گرفته است، مسئله «عمق» در محراب است که باعث انعکاس صوت می‏شود. عده‏ای معتقدند این اصل نیز در سنت مسیحی وجود دارد، اما بعید به نظر می‏رسد «عمق» تا این اندازه و با این مفهوم مورد توجه مسیحیان بوده باشد؛ همان طور که در ساخت محراب مسیحی، مقصوره یا نیمدایره عمقی بالای محراب نیز که نشانه‏ای رمزی از «طاق آسمان» است، مورد توجه و تأمل چندانی نبوده است. انعکاس صوت که اثرِ وضعی عمق در محراب است و محصول هنر معماری اسلامی، رمزی است از خطاب خداوند به انسان و در واقع خوانده شدن از سوی او و بازگشت صدا و باز خوانی آن.

رنگ‏ها نیز از وجوه فارق و متفاوت ساخت محراب‏ها هستند. در سنت‏های مسیحی و هندی، ترکیب رنگ‏ها از یکی دورنگ سفید، خاکستری و رنگ‏هایی از همین طیف‏ها جلوتر نمی‏رود. به ندرت می‏توان محراب هایی را در سنت مسیحی یافت که رنگ‏های الوان در آن‏ها به کار رفته باشد. رنگ سفید و نوع سنگ‏ها و پیکره‏های معمولاً مرمرین تراشیده شده، در واقع حکایت کننده از هاله مقدس و نورانی است که برگرد محراب گسترده شده و «حرم» را در خویش گرفته است. در سنت اسلامی و هندی اما رنگ‏های دیگری نیز در ساخت محراب به کار می‏رود. مثلا رنگ آبی که رمزی است حکایت گر از آسمان... یا زرد (اصفر) که رنگی است حاکی از تلألؤ نور مقدس یا نور خورشید.

به هر روی محراب در سنت های مذهبی یاد شده، جلوه‏ای است از تجلی رمزگونه خــدا و نشانه‏ای از آن چه آموزه‏های مقدس در معمــاری هر آیین وارد ســاخته‏اند تا اصل پرستش به عنوان یک اصل پشتوانه برای هنر مذهبی هنرمندان آن آیین در آید